Definicja OT
OT (Operational Technology, technologia operacyjna) to programowalne systemy i urządzenia, które oddziałują na środowisko fizyczne albo zarządzają urządzeniami oddziałującymi na nie. Tak opisuje je NIST w publikacji SP 800-82 Rev. 3 z września 2023 roku, według której systemy OT wykrywają zmiany w procesach fizycznych albo wywołują je bezpośrednio, monitorując i sterując urządzeniami, procesami i zdarzeniami. Do tej rodziny NIST zalicza systemy sterowania przemysłowego, automatykę budynkową, systemy transportowe, systemy kontroli dostępu fizycznego oraz systemy monitorowania i pomiaru środowiska fizycznego.
Skrót OT w bezpieczeństwie oznacza więc technologię operacyjną, a hasło "systemy OT" odnosi się do całego środowiska, w którym informacja zamienia się w działanie na świecie fizycznym: otwarcie zaworu, zmianę prędkości napędu, rozłączenie linii energetycznej. Najbliższymi pojęciami są IT, czyli systemy przetwarzające informacje, oraz ICT, czyli informatyka razem z komunikacją. IT odpowiada na pytanie, co się dzieje z danymi, a OT na pytanie, co się dzieje z procesem.
Jak to działa
Podstawą każdego systemu OT jest pętla sterowania. Czujnik mierzy wielkość fizyczną, na przykład ciśnienie, temperaturę albo położenie, sterownik porównuje pomiar z wartością zadaną i oblicza reakcję, a element wykonawczy, taki jak zawór, napęd lub przekaźnik, zmienia stan procesu. Pętla zamyka się w ułamkach sekundy, więc opóźnienie albo zgubiony komunikat bywa równie szkodliwy jak błędna wartość.
Sterownik PLC (programmable logic controller) wykonuje program sterujący cyklicznie i jest najczęstszym elementem tej pętli. Operator widzi proces przez panel HMI (human-machine interface), a systemy SCADA (supervisory control and data acquisition) zbierają dane z wielu sterowników i urządzeń zdalnych RTU, często rozproszonych na dużym obszarze, i przekazują polecenia w przeciwnym kierunku. Z danych korzystają archiwa procesowe, które zapisują przebieg produkcji.
Układ tych elementów opisuje model Purdue, czyli odniesienie opracowane na Purdue University i używane przez środowisko bezpieczeństwa do opisu segmentacji. Dzieli on środowisko na poziomy od procesu fizycznego (poziom 0) przez sterowniki (1), nadzór nad obszarem (2) i zarządzanie operacjami zakładu (3) po sieć przedsiębiorstwa (4 i 5). Opisy modelu wskazują granicę między poziomem 3 a siecią przedsiębiorstwa jako miejsce, w którym stawia się strefę przejściową, często nazywaną przemysłową DMZ. Model Purdue nie jest normą, a jego dokładny kształt zależy od źródła, dlatego traktuje się go jako schemat pomocniczy do rozmowy o segmentacji.
Struktura i klasyfikacja
Systemy OT dzieli się według tego, czym sterują i jak rozległy jest nadzorowany obszar. Poniższa tabela porządkuje najczęściej spotykane komponenty:
| Komponent | Rola | Typowe miejsce w środowisku |
|---|---|---|
| PLC | wykonuje program sterujący i obsługuje wejścia i wyjścia | poziom 1, przy maszynie lub procesie |
| RTU i IED | zbiera dane w terenie i wykonuje polecenia stacji centralnej | poziom 1, stacje zdalne |
| HMI | pokazuje stan procesu operatorowi i przyjmuje polecenia | poziom 2, nastawnia |
| SCADA | nadzoruje wiele lokalizacji i gromadzi dane z całego systemu | poziomy 2 i 3, centrum nadzoru |
| DCS (distributed control system) | rozdziela sterowanie na wiele kontrolerów w obrębie zakładu | poziomy 1 do 3, procesy ciągłe |
| Sieci przemysłowe (Modbus, DNP3, HART) | przenoszą pomiary i polecenia między urządzeniami | wszystkie poziomy |
System DCS stosuje się zwykle w zakładzie o procesie ciągłym, takim jak rafineria albo zakład chemiczny, a SCADA tam, gdzie obiekty są rozproszone, na przykład w sieci wodociągowej albo przesyłowej. Granica między nimi bywa jednak płynna, bo współczesne instalacje łączą oba podejścia.
Bezpieczeństwo środowisk przemysłowych porządkuje seria norm IEC 62443, rozwijana wspólnie przez IEC i komitet ISA99 i dotycząca systemów automatyki i sterowania przemysłowego. Dzieli się na cztery grupy dokumentów: ogólne, polityki i procedury, system oraz komponent. Część 3-2 opisuje podział systemu na strefy, czyli grupy zasobów o podobnym ryzyku, oraz połączenia (conduits), którymi strefy komunikują się ze sobą, i wymaga oceny ryzyka dla każdej strefy i każdego połączenia. Część 3-3 definiuje cztery poziomy bezpieczeństwa SL1 do SL4, odpowiadające rosnącej sile potencjalnego przeciwnika, oraz siedem wymagań podstawowych, a strefie przypisuje się wektor siedmiu poziomów, po jednym dla każdego wymagania.
W szerszym kontekście
Główne różnice między IT i OT wynikają z tego, co system chroni. W IT chronione są dane i usługi, a wymagania kojarzy się z poufnością, integralnością i dostępnością w tej kolejności. W OT chroniony jest proces fizyczny, więc na pierwszym miejscu stoi bezpieczeństwo ludzi i ciągłość pracy, a dostępność ma pierwszeństwo przed poufnością. Z tego powodu zwykłe działania z IT, takie jak skanowanie aktywne, automatyczne łatanie czy restart po aktualizacji, wymagają w OT uzgodnienia z operatorem i producentem.
Sprzęt przemysłowy pracuje zwykle dłużej niż sprzęt biurowy, bo wymiana sterownika oznacza zatrzymanie instalacji, ponowną walidację i często ponowny odbiór. W efekcie w eksploatacji zostają systemy, dla których producent nie wydaje już aktualizacji, a dla części z nich nie ma ich w ogóle. Wiele protokołów przemysłowych powstało dla zamkniętych sieci i nie zawiera mechanizmów uwierzytelniania ani szyfrowania, dlatego zabezpieczenie opiera się na segmentacji i kontroli tego, kto wchodzi do sieci, a nie na ochronie samego protokołu. Rosnąca łączność z siecią biurową i chmurą, nazywana konwergencją IT i OT, zwiększa powierzchnię ataku tam, gdzie wcześniej wystarczała fizyczna separacja.
Skutki ataku na OT widać w incydencie z 23 grudnia 2015 roku. Według alertu ICS-CERT z lutego 2016 roku, dostępnego dziś na stronie CISA, zdalne włamania do trzech regionalnych spółek dystrybucji energii elektrycznej na Ukrainie wywołały nieplanowane przerwy w dostawach energii, które dotknęły około 225 tysięcy odbiorców. Wyłącznikami sterowali przy tym zdalnie napastnicy. Przypadek pokazuje, że zdalny atak na system sterowania może zatrzymać usługę fizyczną.
Na poziomie prawa unijnego dyrektywa NIS2 (2022/2555) wymienia w załączniku I między innymi sektory energii, transportu i wody pitnej, w których systemy OT stanowią rdzeń działalności. Sama dyrektywa nie używa pojęcia OT jako osobnej kategorii, lecz definiuje sieci i systemy informatyczne jako każde urządzenie lub grupę połączonych urządzeń, które automatycznie przetwarzają dane cyfrowe, więc definicja nie ogranicza się do informatyki biurowej. Szerzej opisuje ją wpis o NIS2. Model Zero Trust znajduje w OT zastosowanie przy ograniczaniu ruchu między urządzeniami przemysłowymi.
Zastosowanie w praktyce
- Energetyka i wodociągi. Systemy SCADA nadzorują stacje i sieci rozproszone na dużym obszarze, a łączność ze stacjami zdalnymi przebiega protokołami takimi jak DNP3 i Modbus. Awaria cyberbezpieczeństwa oznacza tu utratę widoczności albo kontroli nad obiektem.
- Produkcja i przemysł procesowy. Sterowniki PLC i systemy DCS prowadzą linie montażowe, roboty i instalacje chemiczne. Zatrzymanie linii kosztuje produkcję, a w instalacjach niebezpiecznych grozi szkodą fizyczną.
- Transport. Automatyka kolejowa i sygnalizacja ruchu należą do OT, bo działają na proces fizyczny, a nie na dane.
- Segmentacja i kontrola ruchu. Podział na strefy i połączenia zgodnie z IEC 62443-3-2 ogranicza skutki włamania, a ruch między strefami przepuszcza tylko wymagane połączenia. Dostęp zdalny dla serwisantów wymaga uwierzytelniania wieloskładnikowego (MFA) i kontrolowanych sesji, na przykład przez rozwiązania klasy PAM.
- Monitorowanie. Pasywna analiza ruchu przemysłowego wykrywa anomalie bez wysyłania własnych zapytań do kruchych urządzeń, a zdarzenia trafiają do systemu SIEM. System typu IDS działa w OT zwykle na kopii ruchu, a nie w jego torze.
- Inwentaryzacja. Bez znajomości, jakie sterowniki i w jakiej wersji pracują w zakładzie, nie da się ocenić ryzyka. Inwentarz jest punktem wyjścia dla wszystkich pozostałych działań.
Najczęstsze nieporozumienia
- "OT to to samo co SCADA" - nie. SCADA to jeden rodzaj systemu sterowania przemysłowego, a OT obejmuje również DCS, sterowniki PLC, automatykę budynkową, systemy transportowe i kontrolę dostępu fizycznego.
- "Sieć OT jest odizolowana, więc nie jest narażona" - w wielu zakładach izolacja jest częściowa. Dane produkcyjne trafiają do analityki, serwisanci łączą się zdalnie, a nośniki i laptopy wchodzą na halę, więc ścieżki do systemów sterowania istnieją.
- "Narzędzia z IT wystarczą w OT" - nie zawsze. Aktywne skanowanie i automatyczne aktualizacje mogą zakłócić działanie wrażliwych urządzeń, dlatego dobiera się metody pasywne i uzgadnia okna serwisowe.
- "IoT i OT to jedno" - nie. Internet rzeczy łączy urządzenia konsumenckie i biznesowe z siecią, a OT dotyczy systemów, które wpływają na proces fizyczny. Przemysłowy IoT (IIoT) leży na styku obu pojęć.
- "Model Purdue jest normą" - nie. To model odniesienia do opisu segmentacji, a wiążące wymagania zawiera seria IEC 62443.
FAQ
Co to jest OT?
OT (Operational Technology) to technologia operacyjna, czyli sprzęt i oprogramowanie, które wykrywają albo zmieniają stan procesu fizycznego. Należą do niej sterowniki PLC, systemy SCADA i DCS, panele HMI oraz sieci przemysłowe. Stosuje się ją w energetyce, wodociągach, transporcie i produkcji.
Czym różni się OT od IT?
IT przetwarza informacje, a OT steruje procesem fizycznym. W IT najważniejsze są dane i usługi, a w OT bezpieczeństwo ludzi i ciągłość procesu. Sprzęt OT pracuje zwykle dłużej, aktualizacje zwykle wymagają postoju i zgody producenta, a skutkiem awarii bywa szkoda fizyczna oprócz utraty danych.
Co to jest system OT?
System OT to zestaw urządzeń i oprogramowania, który nadzoruje i steruje konkretnym procesem, na przykład stacją uzdatniania wody albo linią produkcyjną. Składają się na niego czujniki, sterowniki, panele operatorskie, system nadzoru i sieć, która je łączy.
Czym jest model Purdue?
Model Purdue to schemat odniesienia, który dzieli środowisko przemysłowe na poziomy od procesu fizycznego po sieć przedsiębiorstwa. Służy do opisu segmentacji i wyznaczania miejsc, w których kontroluje się ruch. Nie jest normą, a wiążące wymagania zawiera seria IEC 62443.
Jakie normy dotyczą bezpieczeństwa OT?
Najczęściej stosuje się serię IEC 62443 dla systemów automatyki i sterowania przemysłowego oraz publikację NIST SP 800-82 Rev. 3, czyli przewodnik po bezpieczeństwie OT. Pierwsza ma charakter normy z wymaganiami dla właściciela, integratora i producenta, a druga jest wytycznymi z opisem zagrożeń i zabezpieczeń.
Powiązane pojęcia
- ICT - technologie informacyjno-komunikacyjne, szersza rodzina, do której IT należy, a OT zalicza się w zależności od definicji.
- Zero Trust - model, który w OT ogranicza ruch między urządzeniami i wymaga weryfikacji każdego połączenia.
- NIS2 - dyrektywa unijna obejmująca sektory, w których systemy OT stanowią rdzeń działalności.
- IDS - system wykrywania włamań, który w OT działa zwykle pasywnie na kopii ruchu.
- SIEM - system zbierający zdarzenia z sieci przemysłowej i systemów biurowych w jednym miejscu.
Bezpieczeństwo OT/ICS
Znajdziesz tu firmy, które chronią sieci zakładowe, sterowniki PLC i systemy SCADA przed incydentem zatrzymującym produkcję.